భోపాల్: పిల్లల కస్టడీకి సంబంధించిన వివాదాల్లో బాలుడు లేదా బాలిక ఏ తల్లిదండ్రితో ఉండాలని కోరుకుంటున్నారన్న అభిప్రాయం ముఖ్యమైనదే అయినప్పటికీ, ఆ అభిప్రాయం ఒక్కటే కస్టడీని నిర్ణయించే ఏకైక ప్రమాణం కాదని మధ్యప్రదేశ్ హైకోర్టు స్పష్టం చేసింది. పిల్లల భవిష్యత్తు, భద్రత, విద్య, ఆరోగ్యం, మానసిక స్థితి, తల్లిదండ్రుల సంరక్షణ వంటి అన్ని అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకున్న తర్వాతే కస్టడీపై నిర్ణయం తీసుకోవాలని కోర్టు పేర్కొంది.
1.అసలు వివాదం ఏమిటి?
తల్లిదండ్రుల మధ్య కొనసాగుతున్న కస్టడీ వివాదంలో 12 ఏళ్ల బాలుడి విషయంలో ఈ కేసు ముందుకు వచ్చింది. బాలుడు తన తల్లితో కలిసి ఉండాలని కోరుకున్నాడు. ఈ నేపథ్యంలో తండ్రి బాలుడి కస్టడీ తనకు ఇవ్వాలని కోరుతూ న్యాయస్థానాన్ని ఆశ్రయించారు.
తండ్రి వాదన ప్రకారం బాలుడికి తన అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేసేంత వయస్సు వచ్చిందని, అతని ఇష్టాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవాలని కోరారు. బాలుడు తల్లితో కలిసి ఉత్తరప్రదేశ్లోని ఘజియాబాద్లో ఉంటున్నందున తనను కలిసే అవకాశాలు కూడా ప్రభావితమవుతున్నాయని ఆయన వాదించారు.
2. తల్లి వాదన ఏమిటి?
బాలుడు ఘజియాబాద్లో పాఠశాలకు వెళ్తున్నాడని, తన సంరక్షణలో సక్రమంగా చదువుకుంటున్నాడని తల్లి కోర్టుకు వివరించారు. బాలుడి విద్య, రోజువారీ సంరక్షణ, భవిష్యత్తు అభివృద్ధికి తాను అవసరమైన ఏర్పాట్లు చేస్తున్నట్లు తెలిపారు.
కాబట్టి కేవలం బాలుడు తల్లితో ఉండాలని కోరుకుంటున్నాడన్న అంశాన్ని మాత్రమే కాకుండా, ప్రస్తుతం అతనికి అందుతున్న విద్య, సంరక్షణ, మానసిక ప్రశాంతత వంటి అంశాలను కూడా పరిశీలించాలని కోర్టు ముందు పరిస్థితులు ఉంచబడ్డాయి.
3.హైకోర్టు ఏం చెప్పింది?
జస్టిస్ వివేక్ అగర్వాల్, జస్టిస్ అవనీంద్ర కుమార్ సింగ్లతో కూడిన డివిజన్ బెంచ్ ఈ కేసును పరిశీలించింది. పిల్లల కస్టడీ విషయంలో ప్రధానమైన అంశం వారి సంక్షేమం, శ్రేయస్సు అని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.
బాలుడు ఒక తల్లిదండ్రితోనే ఉండాలని కోరుకోవడం లేదా ఇప్పటికే కొంతకాలంగా ఒకరి వద్ద నివసించడం మాత్రమే కస్టడీ నిర్ణయానికి సరిపోదని కోర్టు పేర్కొంది. బాలుడి మొత్తం భవిష్యత్తును దృష్టిలో ఉంచుకుని నిర్ణయం తీసుకోవాల్సి ఉంటుందని తెలిపింది.
4.పిల్లల అభిప్రాయానికి విలువ లేదా?
ఉంది. పిల్లల అభిప్రాయాన్ని కోర్టు పూర్తిగా విస్మరించదు. ముఖ్యంగా తన అభిప్రాయాన్ని అర్థవంతంగా, స్వతంత్రంగా వ్యక్తం చేయగల వయస్సు ఉన్న బాలుడు లేదా బాలిక అభిప్రాయానికి తగిన ప్రాధాన్యం ఇవ్వవచ్చు.
అయితే ఆ అభిప్రాయమే తుది నిర్ణయంగా మారదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది. పిల్లవాడు ఏ తల్లిదండ్రితో ఉంటే అతని శారీరక, మానసిక, విద్యా, భావోద్వేగ మరియు సామాజిక అభివృద్ధికి ఎక్కువ ప్రయోజనం కలుగుతుందో పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది.
5.కస్టడీలో ఏ అంశాలను పరిశీలిస్తారు?
పిల్లల కస్టడీ కేసులో కోర్టు సాధారణంగా అనేక అంశాలను పరిశీలిస్తుంది. అందులో ముఖ్యమైనవి:
• పిల్లల భద్రత, సంక్షేమం
• ఆరోగ్యం మరియు మానసిక స్థితి
• విద్యా అవసరాలు
• భావోద్వేగ అనుబంధం
• తల్లిదండ్రుల సంరక్షణ సామర్థ్యం
• ఇంటి వాతావరణం
• పిల్లల సాధారణ సౌకర్యం, ప్రశాంతత
• మానసిక మరియు మేధోపరమైన అభివృద్ధి
• తల్లిదండ్రులతో సంబంధాలు
• పిల్లల భవిష్యత్తుకు అనుకూలమైన వాతావరణం
అంటే కస్టడీ అనేది తల్లి లేదా తండ్రి హక్కు గురించి మాత్రమే కాకుండా, పిల్లవాడి ఉత్తమ ప్రయోజనం గురించి తీసుకునే నిర్ణయమని కోర్టులు పునరుద్ఘాటిస్తున్నాయి.
6.తుది నిర్ణయం ఎలా వచ్చింది?
ఈ కేసులో 12 ఏళ్ల బాలుడు తల్లితో ఉండాలని కోరుకున్నప్పటికీ, హైకోర్టు ఆ అభిప్రాయాన్ని మాత్రమే ఆధారంగా చేసుకుని నిర్ణయం తీసుకోలేదు. బాలుడి మొత్తం పరిస్థితిని పరిశీలించింది.
బాలుడు తల్లి వద్ద చదువుకుంటూ, సంరక్షణ పొందుతున్న పరిస్థితులు, తండ్రితో ఉన్న సంబంధం, తల్లిదండ్రుల పరిస్థితులు తదితర అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకుని బాలుడి కస్టడీని తల్లి వద్దే కొనసాగించింది.
7.తండ్రి హక్కులను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకున్న కోర్టు
కస్టడీ తల్లికి ఇవ్వడం అంటే తండ్రి పిల్లవాడిని కలిసే హక్కు పూర్తిగా ముగిసిపోయిందని కాదు. కస్టడీ కేసుల్లో పిల్లలతో మరో తల్లిదండ్రికి ఉండే సంబంధాన్ని కూడా కోర్టులు పరిగణనలోకి తీసుకుంటాయి.
అవసరమైతే తండ్రి పిల్లవాడిని కలిసే విధానం, సమయం తదితర అంశాలపై సంబంధిత న్యాయస్థానాన్ని ఆశ్రయించవచ్చని కూడా నివేదికలు పేర్కొంటున్నాయి.
8.సుప్రీంకోర్టు సూత్రాలకు అనుగుణంగా తీర్పు
పిల్లల కస్టడీ విషయంలో భారత సుప్రీంకోర్టు కూడా గతంలో “పిల్లల సంక్షేమమే ప్రధాన ప్రమాణం” అనే సూత్రాన్ని పలుమార్లు స్పష్టం చేసింది. తల్లిదండ్రుల చట్టపరమైన హక్కుల కంటే పిల్లల శ్రేయస్సుకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలని కోర్టు తీర్పుల్లో పేర్కొంది.
పిల్లల కస్టడీని కేవలం చట్టపరమైన హక్కుల కోణంలో కాకుండా, మానవీయ దృక్పథంతో పరిశీలించాల్సిన అవసరం ఉందని న్యాయస్థానాలు చెబుతున్నాయి. పిల్లల ఆరోగ్యం, విద్య, మానసిక ప్రశాంతత, అనుకూల వాతావరణం వంటి అంశాలకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలని సూచిస్తున్నాయి.
9.ఈ తీర్పు ఎందుకు ముఖ్యమైనది?
తల్లిదండ్రుల మధ్య వివాదాలు ఏర్పడినప్పుడు పిల్లలు తమకు ఇష్టమైన తల్లిదండ్రితో ఉండాలని కోరుకోవడం సహజం. అయితే ఆ వయస్సులో పిల్లల అభిప్రాయంపై తల్లిదండ్రుల ప్రభావం ఉందా, ఆ నిర్ణయం నిజంగా స్వతంత్రమైనదేనా, భవిష్యత్తులో పిల్లలపై దాని ప్రభావం ఎలా ఉంటుంది వంటి అంశాలను కూడా కోర్టు పరిశీలించాల్సి ఉంటుంది.
అందుకే “పిల్లవాడు ఎవరితో ఉండాలని కోరుకుంటున్నాడు?” అనే ప్రశ్నతో పాటు “ఎవరితో ఉంటే పిల్లవాడి భవిష్యత్తు, భద్రత, ఆరోగ్యం, విద్య, మానసిక శ్రేయస్సు మెరుగ్గా ఉంటుంది?” అనే ప్రశ్నకు కూడా సమాధానం వెతకడం అత్యంత అవసరం.
10.తల్లిదండ్రులకు ముఖ్యమైన సందేశం
కస్టడీ వివాదాల్లో తల్లిదండ్రులు తమ వ్యక్తిగత విభేదాలను పిల్లలపై మోపకుండా జాగ్రత్తపడాలి. తల్లి లేదా తండ్రి పట్ల పిల్లల ప్రేమను దెబ్బతీసే విధంగా వ్యవహరించడం పిల్లల మానసిక స్థితిపై ప్రతికూల ప్రభావం చూపే అవకాశం ఉంది.
పిల్లల ప్రయోజనాలను ముందుగా ఉంచి, వారి విద్య, ఆరోగ్యం, భద్రత, భావోద్వేగ అవసరాలను కాపాడే విధంగా తల్లిదండ్రులు వ్యవహరించాల్సిన అవసరం ఉంది.
ముగింపు
మధ్యప్రదేశ్ హైకోర్టు తాజా తీర్పు మరోసారి ఒక ముఖ్యమైన న్యాయ సూత్రాన్ని స్పష్టం చేసింది. పిల్లల కస్టడీ విషయంలో వారి అభిప్రాయం ముఖ్యమే కానీ, అదే అంతిమ నిర్ణయం కాదు. పిల్లల సమగ్ర సంక్షేమం, భవిష్యత్తు మరియు ఉత్తమ ప్రయోజనాలే తుది నిర్ణయానికి కేంద్రబిందువుగా ఉండాలి.
తల్లిదండ్రుల హక్కుల కంటే పిల్లల శ్రేయస్సుకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం న్యాయస్థానాల ప్రధాన బాధ్యతగా కొనసాగుతోంది. పిల్లలకు ఏది మంచిదో అదే నిర్ణయించడమే కస్టడీ కేసుల్లో అసలు లక్ష్యం.
