-74వ రాజ్యాంగ సవరణతో పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగ హోదా
-ప్రజలకు చేరువైన పరిపాలనకు బాటలు
సత్య వెలుగు న్యూస్ – సూళ్లూరుపేట:భారత ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలో పట్టణ స్థానిక ప్రభుత్వ సంస్థలు అత్యంత కీలకమైన పాత్ర పోషిస్తున్నాయి. పట్టణ ప్రాంతాల అభివృద్ధి, ప్రజలకు మెరుగైన మౌలిక సదుపాయాల కల్పన, స్థానిక సమస్యల పరిష్కారం, ప్రజలకు చేరువైన పరిపాలన అందించడం ఈ సంస్థల ప్రధాన లక్ష్యం. ప్రజాస్వామ్యాన్ని క్షేత్రస్థాయికి తీసుకెళ్లడంలో పట్టణ స్థానిక సంస్థలు కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి.
గ్రామీణ ప్రాంతాల పరిపాలన కోసం గ్రామ పంచాయతీలు, మండల పరిషత్‌లు, జిల్లా పరిషత్‌లు పనిచేస్తున్నట్లుగానే పట్టణ ప్రాంతాల పరిపాలన కోసం నగర పంచాయతీలు, మున్సిపాలిటీలు, నగరపాలక సంస్థలు ఏర్పాటు చేశారు.
74వ రాజ్యాంగ సవరణతో చారిత్రాత్మక మార్పు
పట్టణ స్థానిక పరిపాలన వ్యవస్థను బలోపేతం చేయాలనే లక్ష్యంతో 1992లో 74వ రాజ్యాంగ సవరణ చట్టాన్ని తీసుకువచ్చారు. ఈ సవరణ 1993 జూన్ 1 నుంచి అమల్లోకి వచ్చింది. దీని ద్వారా భారత రాజ్యాంగంలో IX-A భాగాన్ని, 12వ షెడ్యూల్‌ను చేర్చారు. ఫలితంగా పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగబద్ధమైన గుర్తింపు లభించింది.
73వ రాజ్యాంగ సవరణ గ్రామీణ స్థానిక సంస్థలకు, 74వ రాజ్యాంగ సవరణ పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు రాజ్యాంగ హోదాను కల్పించాయి. ఈ రెండు సవరణలు భారతదేశంలో స్థానిక ప్రజాస్వామ్యాన్ని మరింత బలోపేతం చేశాయి.
పట్టణ స్థానిక సంస్థలు మూడు రకాలు
పట్టణ ప్రాంతాల జనాభా, అభివృద్ధి స్థాయి, ఆర్థిక పరిస్థితులు, ఇతర అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకొని రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 243Q ప్రకారం మూడు రకాల పట్టణ స్థానిక సంస్థలను ఏర్పాటు చేస్తారు.
1. నగర పంచాయతీ:
గ్రామీణ ప్రాంతం నుంచి పట్టణ ప్రాంతంగా పరివర్తన చెందుతున్న ప్రాంతాల్లో నగర పంచాయతీలను ఏర్పాటు చేస్తారు. గ్రామీణ, పట్టణ లక్షణాలు రెండూ కలిగిన ప్రాంతాలకు స్థానిక పరిపాలన అందించడం వీటి ప్రధాన ఉద్దేశం.
2. మున్సిపాలిటీ:
చిన్న పట్టణ ప్రాంతాల పరిపాలన కోసం మున్సిపాలిటీలను ఏర్పాటు చేస్తారు. ప్రజలు తమ వార్డుల నుంచి కౌన్సిలర్లను ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకుంటారు. ఎన్నికైన కౌన్సిలర్ల ద్వారా మున్సిపల్ చైర్మన్ లేదా చైర్‌పర్సన్ ఎన్నిక విధానం రాష్ట్ర చట్టాల ప్రకారం ఉంటుంది. మున్సిపల్ కమిషనర్ పరిపాలనా వ్యవహారాలను నిర్వహిస్తారు.
3. నగరపాలక సంస్థ (మున్సిపల్ కార్పొరేషన్):
పెద్ద నగరాలు, అభివృద్ధి చెందిన పట్టణ ప్రాంతాల పరిపాలన కోసం నగరపాలక సంస్థలను ఏర్పాటు చేస్తారు. ప్రజలు తమ వార్డుల నుంచి కార్పొరేటర్లను ఎన్నుకుంటారు. మేయర్ నగరానికి ప్రథమ పౌరుడిగా గుర్తింపు పొందుతారు. మున్సిపల్ కమిషనర్ ప్రధాన కార్యనిర్వహణాధికారిగా పరిపాలనా బాధ్యతలు నిర్వహిస్తారు.
పట్టణ అభివృద్ధిలో కీలక బాధ్యతలు
పట్టణ ప్రజలకు అవసరమైన మౌలిక సదుపాయాలను కల్పించడం స్థానిక సంస్థల ప్రధాన బాధ్యత. ముఖ్యంగా:
- ప్రజలకు స్వచ్ఛమైన తాగునీటి సరఫరా.
- రహదారులు, వంతెనల నిర్మాణం, నిర్వహణ.
- డ్రైనేజీ వ్యవస్థ, పారిశుద్ధ్య నిర్వహణ.
- వీధి దీపాల ఏర్పాటు, నిర్వహణ.
- ప్రజారోగ్యం, వ్యర్థాల నిర్వహణ.
- మురికివాడల అభివృద్ధి.
- పట్టణ ప్రణాళిక, భూ వినియోగ నియంత్రణ.
- పర్యావరణ పరిరక్షణ, పట్టణ పేదరిక నిర్మూలన.
ఈ కార్యక్రమాలు సమర్థవంతంగా అమలైనప్పుడే పట్టణ ప్రజల జీవన ప్రమాణాలు మెరుగుపడతాయి.
ఐదేళ్లకోసారి ఎన్నికలు – ప్రజాస్వామ్యానికి బలం
పట్టణ స్థానిక సంస్థల్లో ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని పెంచేందుకు రాజ్యాంగం ప్రత్యేక నిబంధనలు కల్పించింది. ప్రతి ఐదు సంవత్సరాలకు ఒకసారి ఎన్నికలు నిర్వహించాలి. షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలకు జనాభా నిష్పత్తి ప్రకారం రిజర్వేషన్లు కల్పిస్తారు. మహిళలకు కనీసం మూడో వంతు స్థానాలు రిజర్వు చేయాలని రాజ్యాంగం నిర్దేశించింది. రాష్ట్ర చట్టాల ప్రకారం బీసీలకు కూడా రిజర్వేషన్లు కల్పించవచ్చు.
పట్టణ స్థానిక సంస్థల ఎన్నికలను నిర్వహించేందుకు రాష్ట్ర ఎన్నికల సంఘం పనిచేస్తుంది. స్థానిక సంస్థల ఆర్థిక పరిస్థితులను సమీక్షించి, ఆర్థిక వనరుల పంపిణీపై సిఫార్సులు చేసేందుకు రాష్ట్ర ఆర్థిక సంఘం ఉంటుంది.
12వ షెడ్యూల్‌లో 18 అంశాలు
74వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా 12వ షెడ్యూల్‌లో పట్టణ స్థానిక సంస్థలకు సంబంధించిన 18 అంశాలను చేర్చారు. వీటిలో పట్టణ ప్రణాళిక, భూ వినియోగ నియంత్రణ, రహదారులు, నీటి సరఫరా, పారిశుద్ధ్యం, ప్రజారోగ్యం, అగ్నిమాపక సేవలు, మురికివాడల అభివృద్ధి, పట్టణ పేదరిక నిర్మూలన, పర్యావరణ పరిరక్షణ వంటి అంశాలు ముఖ్యమైనవి.
ఈ 18 అంశాలు పట్టణాల సమగ్ర అభివృద్ధికి మార్గదర్శకాలుగా నిలుస్తున్నాయి.
ప్రజల భాగస్వామ్యంతోనే పట్టణ ప్రగతి
పట్టణ స్థానిక సంస్థలు కేవలం పరిపాలనా వ్యవస్థలు మాత్రమే కావు. అవి స్థానిక ప్రజాస్వామ్యానికి ప్రతిరూపాలు. ప్రజలు ఎన్నుకున్న ప్రతినిధులు ప్రజల సమస్యలను గుర్తించి పరిష్కారానికి కృషి చేయాలి. అభివృద్ధి పనుల్లో పారదర్శకత పాటించాలి. ప్రభుత్వ నిధులు ప్రజల అవసరాలకు అనుగుణంగా వినియోగించాలి.
అదేవిధంగా పట్టణ ప్రజలు కూడా తమ హక్కులు, బాధ్యతలను తెలుసుకోవాలి. స్థానిక సమస్యలపై ప్రజాప్రతినిధులను ప్రశ్నించాలి. వార్డు స్థాయి సమావేశాలు, ప్రజా భాగస్వామ్య కార్యక్రమాల్లో చురుకుగా పాల్గొనాలి.
ముగింపు: బలమైన పట్టణ స్థానిక సంస్థలతోనే అభివృద్ధి చెందిన పట్టణాలు
పట్టణ స్థానిక సంస్థలు ప్రజాస్వామ్యాన్ని ప్రజల గడపకు చేర్చే కీలక వ్యవస్థలు. రాజ్యాంగం కల్పించిన అధికారాలు, విధులు, బాధ్యతలను సమర్థవంతంగా వినియోగించుకుంటూ ప్రజల అవసరాలకు అనుగుణంగా పనిచేసినప్పుడే స్వచ్ఛమైన, సురక్షితమైన, సౌకర్యవంతమైన పట్టణాలను నిర్మించగలం.
ప్రజలే పాలనలో భాగస్వాములై, ప్రజా సమస్యలే పరిపాలనకు ప్రాధాన్యతగా మారినప్పుడే నిజమైన పట్టణ స్వపరిపాలన సాధ్యమవుతుంది. స్థానిక సంస్థలు బలోపేతం కావడమే బలమైన ప్రజాస్వామ్యానికి పునాది.
