దిల్లీ: జంతర్‌మంతర్‌కు ‘తాళం’.. ఇక్కడి పోరాటాల చరిత్ర ఏంటి?

2. జంతర్‌మంతర్‌ పోరాటాల చరిత్ర – ముఖ్యమైన మైలురాళ్లు

1988 – రైతుల భారీ ఉద్యమం

దిల్లీలోని బోట్‌ క్లబ్‌ ప్రాంతంలో మహేంద్ర సింగ్‌ టికాయత్‌ నాయకత్వంలో రైతులు భారీ నిరసన చేపట్టారు. ఈ ఉద్యమం రైతుల సమస్యలను జాతీయ స్థాయిలో చర్చకు తీసుకువచ్చింది. అనంతరం అక్కడ పెద్ద సభలపై ఆంక్షలు పెరగడంతో నిరసనలకు ప్రత్యామ్నాయ వేదికల అవసరం ఏర్పడింది.

2011 – అన్నా హజారే అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమం

లోక్‌పాల్‌ చట్టం కోసం అన్నా హజారే చేపట్టిన నిరాహార దీక్ష దేశవ్యాప్తంగా చర్చకు దారితీసింది. అవినీతి నిరోధక చట్టాల కోసం జరిగిన ఈ ఉద్యమం జంతర్‌మంతర్‌కు జాతీయ స్థాయిలో గుర్తింపు తీసుకువచ్చిన ముఖ్యమైన ఘట్టాల్లో ఒకటి.

2012–2014 – మహిళల భద్రత, న్యాయం కోసం ఉద్యమాలు

నిర్భయ ఘటన అనంతరం మహిళల భద్రత, నేరాలపై కఠిన చర్యలు, న్యాయం కోసం దేశవ్యాప్తంగా నిరసనలు జరిగాయి. 2014లో విద్యార్థి నిడో తానియా మరణం తర్వాత కూడా వివక్ష, భద్రత అంశాలపై దిల్లీలో ఆందోళనలు జరిగాయి.

2017 – తమిళనాడు రైతుల ఆందోళన

అప్పులు, కరువు సహాయం, వ్యవసాయ సంక్షోభంపై తమిళనాడు రైతులు దిల్లీలో సుమారు 40 రోజులపాటు నిరసన చేపట్టారు. అసాధారణ నిరసన పద్ధతులతో దేశవ్యాప్తంగా దృష్టిని ఆకర్షించారు.

2019 – పౌరసత్వ సవరణ చట్టంపై నిరసనలు

పౌరసత్వ సవరణ చట్టం (CAA)పై దేశంలోని పలు ప్రాంతాల్లో నిరసనలు జరిగాయి. జంతర్‌మంతర్‌ కూడా ఈ అంశంపై ప్రజలు తమ అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేసిన వేదికల్లో ఒకటిగా నిలిచింది.

2023 – రెజ్లర్ల నిరసన

భారత అగ్రశ్రేణి రెజ్లర్లు మహిళా క్రీడాకారిణులపై లైంగిక వేధింపుల ఆరోపణలపై చర్యలు తీసుకోవాలని డిమాండ్ చేస్తూ జంతర్‌మంతర్‌లో నిరసన చేపట్టారు. ఈ ఉద్యమం క్రీడారంగంలో మహిళల భద్రత, ఫిర్యాదుల పరిష్కారంపై జాతీయ చర్చకు దారితీసింది.

3. జంతర్‌మంతర్‌ చుట్టూ వివాదం ఎందుకు?

2017లో జంతర్‌మంతర్‌ పరిసరాల్లో నివసించే కొందరు ప్రజలు శబ్ద కాలుష్యం, పారిశుద్ధ్య సమస్యలు, రహదారుల వినియోగానికి ఆటంకాలపై ఫిర్యాదులు చేశారు. ఈ నేపథ్యంలో జాతీయ హరిత ట్రైబ్యునల్‌ (NGT) నిరసనలను మరో ప్రాంతానికి తరలించాలని సూచించింది.

అయితే, 2018 జూలైలో సుప్రీంకోర్టు జంతర్‌మంతర్‌, బోట్‌ క్లబ్‌ ప్రాంతాల్లో నిరసనలపై సంపూర్ణ నిషేధాన్ని సమర్థించలేదు. నిరసనకారుల హక్కులతో పాటు స్థానిక నివాసితుల ఇబ్బందులను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకుని, నియంత్రిత విధానంలో నిరసనలకు అవకాశం కల్పించాలని సూచించింది.

4. 2026లో ఏం జరిగింది?

2026 అక్టోబర్‌లో దిల్లీలో ఎన్నికల సంఘానికి సంబంధించిన అంశాలపై నిరసనలు జరిగాయి. అక్టోబర్ 2న జంతర్‌మంతర్‌ పరిసరాల్లో భద్రతను కట్టుదిట్టం చేయడంతో పాటు పలువురు నిరసనకారులను పోలీసులు అదుపులోకి తీసుకున్నట్లు వార్తలు వచ్చాయి.

అక్టోబర్ 12న దిల్లీ పోలీసులు జంతర్‌మంతర్‌ను గుర్తింపు పొందిన నిరసన వేదికల జాబితా నుంచి తొలగించారు. ప్రత్యామ్నాయంగా మూడు ప్రదేశాలను ప్రకటించారు:

• రాంలీలా మైదాన్‌

• బురారీ మైదాన్‌

• CBD గ్రౌండ్‌, తూర్పు దిల్లీ

గతంలో జంతర్‌మంతర్‌లో నిరసన నిర్వహించాలంటే కనీసం పది రోజుల ముందుగా దరఖాస్తు చేసుకోవాల్సి ఉండేది. గత విధానంలో అక్కడ పాల్గొనేవారి సంఖ్యకు 1,000 పరిమితి కూడా ఉండేది. కొత్త ప్రదేశాల్లో నిరసనల నిర్వహణకు సంబంధించిన సవరించిన విధివిధానాలు విడిగా జారీ చేస్తామని పోలీసులు తెలిపారు.

5. నిరసన తెలిపే హక్కు రాజ్యాంగం కల్పించిందా?

అవును. భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్‌ 19 పౌరులకు భావప్రకటనా స్వేచ్ఛతో పాటు శాంతియుతంగా, ఆయుధాలు లేకుండా సమావేశమయ్యే హక్కును కల్పిస్తుంది.

అయితే ఈ హక్కులు అపరిమితమైనవి కావు. ప్రజా శాంతి, భద్రత వంటి రాజ్యాంగబద్ధ కారణాలపై చట్టానికి అనుగుణంగా సహేతుకమైన ఆంక్షలు విధించవచ్చు. అదే సమయంలో, అనుమతి విధానం పేరుతో శాంతియుత నిరసనల హక్కును పూర్తిగా తొలగించలేరని సుప్రీంకోర్టు గత తీర్పుల్లో స్పష్టం చేసింది.

ఇక్కడే అసలు ప్రశ్న ఉంది: నిరసనలకు నియమాలు విధించడం ఒక అంశమైతే, నిరసనలకు ఉపయోగించే ప్రధాన వేదికనే తొలగించడం మరో అంశం. ప్రత్యామ్నాయ వేదికలు ప్రజలకు తమ గళాన్ని ప్రభుత్వానికి వినిపించే అవకాశం కల్పిస్తున్నాయా? అవి ప్రభుత్వ కార్యాలయాలకు ఎంత దగ్గరగా ఉన్నాయి? పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు పాల్గొనే కార్యక్రమాలకు సరిపోతాయా? అన్న అంశాలు ఈ చర్చలో కీలకం.

6. జంతర్‌మంతర్‌ మూసివేతతో ఏమి మారవచ్చు?

• నిరసన నిర్వాహకులు కొత్త వేదికల కోసం అనుమతులు పొందాల్సి రావచ్చు.

• దూర ప్రాంతాల నుంచి వచ్చే ప్రజలకు రవాణా, వసతి ఖర్చులు పెరిగే అవకాశం ఉంది.

• ప్రభుత్వ కార్యాలయాలకు సమీపంలో నిరసన నిర్వహించే అవకాశం మారవచ్చు.

• ట్రాఫిక్‌, స్థానిక నివాసితుల ఇబ్బందులను నియంత్రించేందుకు అధికారులకు కొత్త ఏర్పాట్లు అవసరమవుతాయి.

• నిరసన హక్కు, ప్రజా భద్రత మధ్య సమతుల్యతపై న్యాయపరమైన చర్చ మరింత ప్రాధాన్యం పొందవచ్చు.

ఇవి సంభవించే అవకాశాలే; వాటి వాస్తవ ప్రభావం కొత్త మార్గదర్శకాలు, అమలు విధానం, ప్రత్యామ్నాయ వేదికల సౌకర్యాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

7. చివరికి జంతర్‌మంతర్‌ కథ చెప్పే సందేశం ఏమిటి?

జంతర్‌మంతర్‌ చరిత్రను పరిశీలిస్తే ఒక విషయం స్పష్టమవుతుంది: ప్రజలు తమ సమస్యలను అధికారుల దృష్టికి తీసుకెళ్లేందుకు వేదికలను వెతుకుతూనే ఉంటారు. రైతుల సమస్యల నుంచి అవినీతి వ్యతిరేక ఉద్యమాల వరకు, మహిళల భద్రత నుంచి క్రీడాకారుల నిరసనల వరకు అనేక అంశాలు ఇక్కడ జాతీయ చర్చకు వచ్చాయి.

ప్రజాస్వామ్యంలో నిరసన అనేది కేవలం నినాదాలు చేయడం కాదు. ప్రజల సమస్యలను వినిపించడం, ప్రభుత్వాన్ని ప్రశ్నించడం, పరిష్కారాల కోసం ఒత్తిడి తీసుకురావడం కూడా అందులో భాగమే. అదే సమయంలో ప్రజా రవాణా, స్థానిక నివాసితుల హక్కులు, భద్రతను కాపాడటం కూడా ప్రభుత్వ బాధ్యత.

జంతర్‌మంతర్‌కు ‘తాళం’ పడిందంటే నిరసనల చరిత్ర ముగిసినట్టేనా? కాదు. కానీ ఆ నిరసనలకు అందుబాటులో ఉండే వేదికలు, వాటిని నిర్వహించే నిబంధనలు మారుతున్నాయనే విషయం మాత్రం స్పష్టంగా కనిపిస్తోంది. ప్రజల రాజ్యాంగ హక్కులు, ప్రభుత్వ భద్రతా బాధ్యతలు రెండూ సమతుల్యంగా అమలవుతున్నాయా అన్నదే ఇప్పుడు కీలకమైన ప్రశ్న.